Çocuklarda Özgüven Yolculuğu
Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla…
Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah’a, salât ve selam O’nun Nebi’sine olsun.
Hayatımızı, kendi iç dünyamıza doğru bir yolculuk olarak tanımladığımızda, bu süreçte karşımıza çıkan birçok önemli kavramdan söz edebiliriz; öz şefkat, özdenetim veya özsaygı gibi. Özgüven de bu kavramlardan biridir. İlk olarak özgüvenin tanımını yaparak, ardından bu kavramın hayatımızdaki yansımalarına değinelim.
Özgüven kavramı üzerine çeşitli araştırmalar yapılmış ve farklı şekillerde tanımlanmıştır. Pek çok teorisyen özgüveni bir kişilik özelliği olarak tanımlasa da, biz burada Feltz’in tanımına vurgu yapacağız. Özgüven, “kişinin belirli bir faaliyeti gerçekleştirirken başarılı olacağına dair inancı” olarak tanımlanabilir. Örneğin, bir kişi kitap yazma konusunda kendine güvenebilir (başarılı olacağına inanabilir), ancak şiir yazma konusunda aynı inancı taşımayabilir. Bu kişi, çok iyi kitaplar yazmış olsa da diğer konularda ya da genel olarak özgüveni düşük olabilir. Kişinin başarılı olmasında bu inanç -kendine olan güveni- büyük bir rol oynar. Müslümanların özgüven anlayışı ise Allah’a (cc) olan hüsn-ü zan ile bağlantılıdır. Müslümanlar, ortaya koydukları çabayı fiili dua olarak kabul ederler, bu dualarını sözlü dua ile desteklerler ve ardından Allah’ın (cc) hiçbir çabayı boşa çıkarmayacağına inanırlar. İşte bu, Allah’a olan imanın sonucu olan özgüvendir. Bunun en çarpıcı örneği Bedir Savaşı’dır. Sayı ve teçhizat bakımından müşriklerden daha az olmalarına rağmen, Allah’ın zafer vaadine güvenerek savaştılar ve kazandılar.
Özgüvenin Hayatımızdaki Yansımaları
Ebeveynler, çocuklarının özgüvenini nasıl geliştirebileceklerini sık sık sorarlar. Ancak bundan önce, ebeveynlerin çocuklarının durumunu doğru bir şekilde değerlendirmeleri gerekir. Örneğin, bazı ebeveynler yerinde duramayan ve kurallara uymayan çocukları yüksek özgüvenli sanabilirler, sessiz ve sakin çocukları ise özgüveni düşük olarak görebilirler. Ancak Rabbimiz her birimizi farklı fıtratlarda yaratmıştır. Her çocuğun biricik olduğunu unutmamak gerekir. Çocuklar söz konusu olduğunda, farklı kişilik özellikleri, duygusal durumlar ve davranış örüntüleri karşımıza çıkar.
Peki, “Çocuğumun özgüvene sahip olup olmadığını nasıl anlarım?” diye sorarsanız, aşağıda özgüven sahibi bireylerin bazı özelliklerinden bahsedeceğiz:
- Yaptıklarının arkasında durabilen, sorumluluk alabilen.
- Dış etkenlere daha az bağımlı olan.
- Hata yapmaktan korkmayan.
- Karar verme becerisine sahip.
- Problemlerle karşılaştığında çözüm bulmak için çabalayan.
- Kendini ifade etme becerisine sahip.
Özgüven Eksikliğinin Olası Sebepleri ve Sonuçları
Çocuklarda özgüven eksikliğinin olası sebepleri arasında şunlar yer alabilir:
- Yaşamın ilk yıllarında bakım veren kişi ile güven ilişkisinin kurulamaması.
- Çocuğa bağımsızlık kazanması için yeterli alan tanınmaması.
- Koşullu sevgi ifadeleri (“Eğer beni dinlemezsen seni sevmem” gibi).
- Kontrolcü ebeveynlerin, çocuğun hatalarına aşırı tepki vermesi.
- Üzücü deneyimler veya travmalar.
- Otoriter ya da aşırı koruyucu ebeveyn tutumları.
- Özgüveni düşük bir ebeveyn modeline sahip olmak.
Bu sebepler sonucunda çocuklarda özgüven eksikliği ortaya çıkabilir. Eleştirilmekten korkma, başarısızlıktan kaçınma, hemen suçlandığını düşünme ve bu nedenle başladığı işleri bırakma gibi davranışlar, özgüven eksikliğinin negatif sonuçlarına örnek olarak gösterilebilir. Ayrıca bu çocuklar, başkalarının onayına ve beğenisine fazlasıyla ihtiyaç duyabilirler. Özgüveni yüksek çocuklarda ise, mutluluk, kendini değerli hissetme, insanlara ve kendine karşı olumlu bir bakış açısına sahip olma, problemler karşısında çözüm odaklı yaklaşma ve zorlukları aşabileceklerine inanma gibi özellikler daha belirgindir. Bu çocuklar, değiştiremeyecekleri durumları kabullenmeye daha yatkın olur, stres altında yıkıcı düşüncelere daha az başvurur, hedeflerine ulaşmak için çaba gösterirler ve sorumluluk alırlar.
Çocukların Özgüvenini Artırma Yolları
Özgüven geliştirmek için doğal olarak birçok unsurdan bahsedebiliriz:
- Koşulsuz Kabul, Sevgi ve Saygı: Her çocuğun biricik olduğunu ve farklı özelliklere sahip olduğunu unutmamalıyız. Dışa dönük, konuşkan, hareketli, üretken, meraklı ve sorgulayan; ya da içe dönük, sessiz, yalnızlığı seven, sakin, konuşmayı sevmeyen… Tüm bu özellikleriyle çocuğunuzu kabul etmek, sevginizi hiçbir şart koşmadan vermek, onun özgüveninin temelini oluşturur. Koşullu ya da tehditkâr bir iletişim şekli ise çocukta hem güven duygusunu zedeler hem de kaygıyı tetikler.
- Çocukların Hayallerine Saygı Duyma: Çocukluk döneminde yaratıcılığın hızla geliştiği bir süreç yaşanır. Bu dönemde çocukların pek çok hayali olabilir. Size mantıklı gelmese bile, çocuklarınızın hayallerine ve denemek istedikleri fikirlere saygı duymak, onların özgüvenini geliştirir. Bu hayalleri ve fikirleri deneyimlemeleri için onlara destek olmak da özgüvenlerini artırır.
- Model Olma: Ebeveynlerin özgüven konusunda da çocuklarına rol model olmaları gerekir. Hatalarınızı kabullenerek, bunları ifade ederek, başarısızlıktan korkmayarak ve kendinizi ifade ederek çocuklarınıza örnek olabilirsiniz. Sizin bu davranışlarınızı model alarak, çocuklarınızın özgüveni de gelişecektir.
- Sorumluluk Verme ve Takdir Etme: Çocuğunuza küçük görevler vermek, ona güvendiğinizi, kendini gösterebileceği bir fırsat sunduğunuzu ve onu önemsediğinizi gösterir. Sofrayı toplamak, evi temizlemek ya da kitaplığı düzenlemek gibi görevler verebilirsiniz. Bu görevlerde başarılı ya da başarısız olması önemli değil; çabasını takdir etmek ve onu cesaretlendirmek, özgüvenini artıracaktır. Çocuğunuzun yaşına uygun beklentilerde bulunmak, bu süreci daha sağlıklı bir şekilde yönetmenize yardımcı olacaktır.
- Kıyaslamama: Kıyaslama, kişide yetersizlik duyguları oluşturur. Çocuğunuzu kıyaslamadan, sorumluluklar vererek ve yetkinlik duygusunu geliştirerek, özgüveninin artmasına yardımcı olabilirsiniz.
Çocuğunuzun seviyesine inerek onu dinlemek, sorgulamasına izin vermek, kuralları uygulamada tutarlı olmak, sözlü, fiziksel ya da psikolojik şiddetten kaçınmak, oyun oynamasını desteklemek, güçlü özelliklerini ön plana çıkarmak ve hobiler geliştirmesine yardımcı olmak da özgüveni artırıcı diğer adımlar arasında yer alır.
Sevgili Müslim anne babalar, önemli bir noktayı vurgulamak istiyorum: Her çocuğun biricikliği nedeniyle, özgüveni deneyimleme şekli farklı olabilir. Çocuğunuz sessiz, sakin ya da içe dönük olabilir, ancak bu onun özgüven sahibi bir birey olamayacağı anlamına gelmez. Lütfen çocuğunuzun fıtratına uygun bir şekilde özgüveninin gelişmesine izin verin.
Bu yazımızda, özgüvenin ne olduğundan ve çocuklarda özgüven eksikliğinin sebeplerinden bahsettik. Son olarak, değerli ebeveynlerimize, çocuklarının hayat yolculuklarında onlara yardımcı olacak özgüven geliştirici birkaç adımdan söz ettik. Gelecek sayımızda, yetişkinlerde özgüven konusunu ele alacağız.
İlmin ve amelin sahibi El-Kerîm olan Rabbimize, bizleri ilim ve amel ile rızıklandır